ر ي ب

Kur'an'da geçiş sayısı: 36

Türkçe türevleri: Türkçe türevi yok.

Kur'an'daki anlamları: Şek, şüphe, ne zaman vukua geleceği bilinmeyip ansızın insanların başına geliveren zamanın hadiselerinden her biri. 

Köke ait bilgiler:

Bir şey hakkında bir zanda bulunup da sonra onun açığa çıkmasıdır. Yüce Allah’ın;

 رَيْبَ الْمَنُونِ

 Zamanın getireceği ölüm (52/Tûr 30) sözünde ölümü reyb diye nitelendirmesi, ölümden şüphe duyulduğu için değil, zamanının belirsizliğinden dolayıdır. İnsan sürekli olarak, ölümün kendisinde değil, zamanı konusunda bir kuşku içindedir. Hadiste de şöyle denilmektedir:

“Şüpheli olanı bırak; şüphe duymadığına bak!”

رَيْبُ الدَّهْرِ: Zamanın hadiseleri. Zamanın reyb ile nitelendirilmesi, onda olacağı zannedilen oyun ve hilelerden dolayıdır. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü) 

Rayb kelimesi “korku ve sıkıntı” ya da “ruha korku ve sıkıntı veren kuşku, korkulu şüphe, dinmeyen ruh sıkıntısı, suçlamayla karışık kuşku” diye açıklanır. (Mustafa Çağrıcı, “Şüphecilik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 39:266.)

 Rayb kökünden türeyen kelimeler şekke yakın biçimde “kalbe huzursuzluk ve kuşku veren şüphe” mânasında kullanılmakla birlikte bu kök şekten farklı olarak “korku, endişe, suizan ve töhmet” anlamını da içerir. (Hacı Mehmet Günay, “Şüphe”,Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 39:263.)

Mastar olan رَيْبٌ  sözcüğü “bir şeyle ilgili belirli bir hususta vehme düşüp daha sonra bu vehme düşülen hususun üstünden perdenin kalkması” demektir. (Rağıb El-İsfahanı, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

Rayb (şüphe), aslında nefse bir ızdırap, bir kuşku vermek manasında mastar iken, lügat örfünde bu ızdıraba başlıca bir sebep olan şek ve şüphe manasında kullanılması üstün gelmiştir. Yani rayb şüpheye yakın ve fazla olarak kötü zan gibi bir töhmet manasını da kapsar. Fakat asıl manası şüphe ve kuşku yani kuşkulu şüphedir. (Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an  Dili, s. 199.)

“Rayb” kelimesi Arapça’da her türlü belirsizlik, kararsızlık, korku ve şüphelerin genel ismidir. Sadece şüphe veya kuşku ile tercüme edilemez. Kaldı ki Arapça’da kuşkuyu ifade eden veya kesinlik arzetmeyen bir şeyi belirten başka kelimeler de vardır. Şüphe ve şekk gibi. “Şüphe” kelimesi “Ş-B-H” kökünden gelir. Benzemek anlamındadır. Benzemek ihtimali 2’den fazla olduğu zaman şüphe kelimesi kullanılır. “Şekk” kelimesi “Ş-K-K” kökünden gelir. Bir şeyin 2’ye ayrılması veya 2 adet olmasıdır. Dolayısıyla ihtimal 2’ye indiğinde bu kelime kullanılır. “Rayb” kelimesi ise “R-Y-B” kökünden gelir. Semantik alanı içerisinde “endişe, korku, tasa, ihtimal, şüphe, şekk, kaygı, vesvese, zan, tahmin” vs. gibi her türlü belirsizliğin, kararsızlığın genel adıdır. Yani “yakîn” (kesin gerçek) kavramının tam anlamıyla zıttıdır. Durum böyle olunca rayb’in olumsuz hali olan “La Rayb”le “yakîn” eş anlamlıdır. Şu halde “Rayb”, yakîn (kesin gerçek) olmayan her şeyi ifade ederken, “La Rayb” ise yakîn (kesin gerçek) olan anlamındadır. Burada ihtimal 1’e inmiş gibi görünse de o artık ihtimal değil gerçeğin kendisidir. Yukarıda anlattıklarımızın tamamını içeren bir örnek verelim: Hava alacakaranlık, uzaktaki objeler pek seçilemiyor olsun. Uzakta bir karartı bulunsun. Bu karartı pek seçilemediğinden, pek çok şeye benzetilebilir bir görünüşte olsun. Yani insana, hayvana, ağaç kütüğüne, çuval yığınına, taş yığınına vs. gibi pek çok şeye benziyor olsun. İşte burada benzediği her bir şey için şüphe kelimesi kullanılır. Çünkü benzeme ihtimali çoktur. Yani 2’den fazladır. Çünkü o karartı insana da, hayvana da, kütüğe de vs. benziyor. İşte burada “onun (o karartının) insan olduğundan şüpheliyim” veya “onun hayvan olduğundan şüpheliyim...” denir. Yani o nesnenin insana benzediğinden, hayvana benzediğinden emin değilim. Kesin bilgim yok demektir. Karartıya biraz daha yaklaşalım. Taş yığını olmadığı kesinleşsin, biraz daha yaklaşalım, obje biraz daha netleşsin, çuval veya ağaç kütüğü olmadığı da anlaşılsın. Biraz daha  yaklaşıp  daha da netlik olunca hayvan olmadığı da görülmüş bulunsun. Onun insan olduğu anlaşılıp da erkek mi yoksa kadın mı olduğu tam seçilemiyor bulunsun. İşte o zaman ihtimal 2’ye düştüğünden şüphe değil “şekk” kelimesi kullanırız. Yani o karartının insan olduğunu biliyoruz ama erkek mi yoksa kadın mı olduğunu, hatta Ali ve ya Ayşe mi olduğunu bilmiyoruz. Yani burada “Onun Ali olduğundan şüpheliyim, veya onun Ayşe olduğundan şüpheliyim” diyemeyiz. Çünkü ihtimal ikiye inmiştir. O zaman “Onun Ali olduğuna şekkim var, onun Ayşe olduğu konusunda şekk sahibiyim”. İhtimal 2 olduğunda artık şüphe kelimesi hiç kullanılmaz. “Şekk” kelimesi kullanılır. Mesela Kur’an’da Allah’ın varlığı hakkında tereddüt edenler için hiç şüphe kelimesi geçmez. Şekk kelimesi geçer. “Efi’llahi şekkun” buyuruluyor. “Allah hakkında şekkiniz mi var?” Çünkü onun hakkında tereddüd eden kişi “ya vardır, ya yoktur” gibi iki ihtimal arasında kalmıştır. Onun için Kur’an böyle durumlarda “Şekk” kelimesini kullanıyor. Karartıya iyice yaklaşalım ve nihayet kim olduğunu tam olarak görelim. Onun artık “Ali” olduğu hiçbir tereddüt, kuşku kalmadan ortaya çıkmış bulunsun. İşte her türlü ihtimal dışı bu kesinlik, bu gerçeklik Arapça’da “La Rayb”le ifade edilir. Son olarak “ Her şüphe raybdir ama her rayb şüphe değildir”. (İsmail Yakıt, “Semantik Analizler Işığında Kur’an’da ‘Reyb’ ve ‘Yakin’ Kavramları”, S.D.Ü. İlahiyat Fakültesi, 1:2 (2003): 49-56.)