ذ ك ر

Kur'an'da geçiş sayısı: 292

Türkçe türevleri: Zikir, zâkir, mezkûr, tezekkür, müzâkere, tezkere

Kur'an'daki anlamları:

Zikretmek, söylemek, bahsetmek, konuşmak, hatırlamak, anmak, muktezasını (gereğini) yapmakla birlikte hatıra getirmek, mükafatlandırmak, övmek, bahsetmek, zikredilmek, zikir, hatırlama, zikre sevk etmek, hatırlatmak, düşündürmek, hatırlatılmak, ikaz edilmek, tezekkür etmek, hatıra getirmek, düşünmek, hatıra getiren, düşünen, erkek. (Mahmud Çanga, Kur’an Kelimelerinin Anahtarı,  Timaş, s. 193.)

Köke ait bilgiler:

ذِكْر: Kimi zaman bu kelimeyle, insanın elde ettiği bilgileri kendisiyle koruyabildiği nefsin bir durumu kastedilir.

Tıpkı حِفْظ kelimesi gibi; fakat حِفْظ bilginin elde edilmesi, ذِكْر ise söz konusu bilginin akla getirilmesi anlamında kullanılır.

Kimi zaman da onunla, bir şeyin kalbe gelmesi veya söylenen söz kastedilir. Bundan dolayı zikrin iki kısma ayrıldığı söylenmektedir: Kalb ile zikir; dil ile zikir. ذِكْرىَ: Çokça anmak. Bu kelime, ذِكْر kelimesinden daha mübalağalıdır. ذَكَر /Erkek: Dişinin zıddıdır. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

 

Sözlükte “anmak, hatırlamak, yad etmek”, anlamına gelen zikir, ıstılahta, Allah'ı anmak ve hatırlamak, O’nu unutmamak ve gaflet halinde olmamak, Allah kelimesi ve tekbir, tehlil, tesbih, tahmid cümlelerini tekrarlamak demektir. Zikir, Allah’ın yüceliğini dile getirmek ve manevi yetkinliğe ulaşmak amacıyla yapılır. Zikrin çoğulu ezkar ve zükürdür. Zikir, aynı kökten gelen kelimelerle birlikte, Kur’an’da üç yüze yakın yerde geçmektedir.  (Fikret Karaman-İsmail Karagöz, Dini Kavramlar Sözlüğü, s. 715.)

        Kur’an bu kavramı Allah’ın insanlara ‘Hakkı, görevlerini ve hesabı’ hatırlatması, Kur’an ile hatırlatma, kulların Allah’ı her türlü ibadetle hatırlamaları, uyarı, şeref ve üstünlük gibi anlamlarda kullanmaktadır.  (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 775.)

       Kur’an’da türevleriyle birlikte birçok âyette geçen zikir Allah’ı dille hamd, tesbih ve tekbir şekliyle övmek; nimetlerini anmak, bunları kalple hissetmek ve tefekkür etmek; kulluğun gereklerini akıl, beden ve mal ile yerine getirmek; namaz kılmak, dua ve istiğfarda bulunmak, kevnî âyetler üzerinde düşünmek şeklindeki mânalarının yanı sıra Kur’an, önceki kutsal kitaplar, levh-i mahfûz, vahiy, ilim, haber, beyan, ikaz, nasihat, şeref, ayıp ve unutmanın zıddı gibi anlamlarda da kullanılmıştır. Kur’an’da, Allah’ın içten yalvararak ve korkarak alçak sesle sabah akşam çokça zikir ve tesbih edilmesi emredilmiş (el-A‘râf 7/205; el-Ahzâb 33/41-42), O’nun zikrinin her şeyden üstün olduğu vurgulanmış (el-Ankebût 29/45), Allah’ı anmanın bütün ibadet ve itaatlerden önemli sayıldığı ifade edilmiştir. “En büyük olma” (ekberiyyet) vasfıyla nitelenen zikir, “Yalnız beni anın ki ben de sizi anayım” âyeti dikkate alınarak (el-Bakara 2/152) Allah’ın kulunu anması şeklinde de anlaşılmıştır. Yine âyetlerde zikrin kalp huzuruna, kurtuluşa ve bağışlanmaya vesile olacağı vurgulanmış (el-Enfâl 8/45; er-Ra‘d 13/28; el-Ahzâb 33/35; el-Cum‘a 62/10), mal ve evlâdın müminleri Allah’ı anmaktan alıkoymaması gerektiği (el-Münâfikūn 63/9), gerçek müminlerin ticaret ve alışveriş gibi dünya işleri sırasında bile Allah’ı anmaktan geri durmayacakları (en-Nûr 24/37) belirtilmiştir. (Reşat Öngören , “Zikir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 44: 409.)