ه د ي

Kur'an'da geçiş sayısı: 316

Türkçe türevleri: Hidayet, hüdâ, hediye, ihtidâ, mühtedi, mehdi.

Kur'an'daki anlamları: Tarif etmek, yol göstermek, irşad etmek, iletmek, götürmek, hidayet vermek, (doğru yoldan) ayırmamak, sevk etmek, muvaffak etmek, kazandırmak, açıklığa kavuşturmak.

Köke ait bilgiler:

Güzel, yumuşak bir şekilde yol göstermektir. هَدِيَة de bu köktendir. İnsan, başkasını güzel bir şekilde davet etmek ve yolları göstermek dışında kimseye hidâyet veremez. Yüce Allah’ın Hz. Peygamber’in (sas) ve insanların elinde olmadığını bildirdiği, onların bu konuda herhangi bir yetkilerinin olmadığını açıkladığı her hidâyet, güzel bir şekilde davet etmek ve yolu göstermek dışında kalan hidâyet demektir. Akıl vermek, tevfîk / başarmasını sağlamak ve cennete koymak gibi. Allah, hidâyetini kabul etmeyene, hidâyet vermez. Bu tıpkı şuna benzer: Ben hediyemi kabul etmeyene hediye vermem. Benim bağışımı kabul etmeyene, bağış yapmam, beni istemeyeni, bende istemem. Hidâyet kavramı, gramer açısından bazı yerlerde kendi kendisiyle, bazı yerlerde lâm harfiyle, diğer bazı yerlerde ise, ilâ edatıyla müteaddî (geçişli) kılınmıştır. هُدَى ve هِدَايَة kelimeleri dil yönünden birbirine denktir. Yalnız Yüce Allah هُدَى terimini bizzat kendisinin kontrol ettiği ve verdiği, insanın müdahalesi olan başka türlerinden ayırıp kendine mahsus işler sahasında kullanmıştır.  Misal olarak:

 هُدًى لِلْمُتَّقِينَ

 müttakiler için hidâyettir (2/Bakara 2).

 ‘Hidayet’, Bir kimseye, rıfkla, nâzik bir şekilde yolu göstermek, kılavuzluk etmek, ya da doğru yolu, yönü ya da istikâmeti tutmasına ya da takip etmesine vesile olmak demektır. (Rağıp El-İsfahanı, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)                                                          

H-d-y kökünden türeyen Hadi (çoğulu hüdat) yol gösteren, rehber, mürşit demektir. Allah’ın sıfatı olarak Hadi; lütfu ile kullarına hidayet eden, kurtuluşa götüren ve doğru yolu gösteren demektir. (Fikret Karaman-İsmail Karagöz, Dini Kavramlar Sözlüğü, s. 214.)

(هَدْيٌ/hedyün) sözcüğü, ‘Beytullah’a hediye edilen (kurbana; develere, ya da diğer hayvanlara) has olarak kullanılır.

“هَدِيَّةٌ” sözcüğü ise, ‘birbirimize verdiğimiz armağana, hediyeye’ mahsûs olarak kullanılır. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

İslamın bir adı sırat-ı müstekim yani dosdoğru yol ise, diğer adı da ‘hidayettir’, yani insanı Allah’a götüren yol. başka bir deyişle, insanı dünya hayatının amacına ulaştıran şey. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 286.)

Hidayet yaratıcının insanlara ulaştırdığı bir rahmet ve bir iyiliktir. O, aynı zamanda doğru yolu göstermek ve bu doğru yola kalmaya yardımcı olmak demektır. Yaratıcı, hem insana hidayeti bildiriyor, doğru yolu ne olduğunu gösteriyor, hemde bu hidayeti kabul edenlerin doğru yolda devamlı kalmasının imkanları veriyor. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 286.)

Rabbimiz bize akıl ve muhakeme yeteneği vererek bu dünyadaki hayatımızı sürdürebilecek yolları gösterdiği gibi ebedi mutluluğa ulaştıracak manevi yolları da göstermiş; o yollara girip girmemeyi tamamen bize bırakmakla beraber bizi kendi halimize terk etmemiş, doğru arayana her daim rehberlik etmiştir. Yol göstermek de değişik şekillerde gerçekleşebilir. Yolu sadece göstermek ve terif etmeye irşat(rehberlik); yola götürüp amacına ulaştırıncaya kadar bırakmamaya da tevfik (başarı) denir. Hangi düzeyde olursa olsun hepsi hidayettir. Hidayetin zıddı dalalettir. Dalalet, doğru yoldan sapmak demektır. Hidayetin neticesi iman, dalaletin neticesi imansızlık ve küfürdür. Hidayeti talep eden hidayet, dalaleti arayan da dalalet bulur. (Fatma Bayram, En güzel isimler 99 esma Sonsuz Mana, s. 321.)

Hidayet, Kur’an-ı Kerim’de en çok geçen kavramlardan biridir.

 Kur’an bu kavramı birkaç anlamda kullanmaktadır:

1- Beyan anlamında (Fussilet, 17. Tevbe, 115)

2- İslam dini anlamında (Bakara, 120) Türkçe’de kullanılan ihtida etmek, yani hidayeti bulmak İslâm’ı din olarak kabul etmek manasındadır.

3- İman anlamında (Muhammed, 17. Meryem,76),

Mecazi olarak Allah’ın hidayetine davet edenlere ‘dâî’ denildiği gibi, ‘hâdi’ (hidayete davet edici) de denmiştir. (Nahl, 36. Ra’d,7)

4- Yol işaretleri anlamında. Allah (cc) yıldızları insanların karada ve denizde yollarını bulmaları (hüda’ları için) yarattı. Bu bakımdan yıldızlara yol gösterici anlamında (hadi) denilir. (En’am, 97)

5- İlahi kitaplar ve peygamberler anlamında. Bazı ayetlerde geçen ‘Allah’tan gelen hidayet’ Onun kitapları ve elçileri denmiştir. “Onlara Rableri tarafından yol

 gösterici gelmiştir”(Necm, 23) ayetinde geçen yol göstericiler ilahî kitaplar ve peygamberlerdir. (Bakara, 68. Tâhâ, 123)

6- İrşad anlamında. İrşad da doğru yolu gösterme manasındadır. Bu bakımdan ‘hidayet’, kavramı ile aralarında anlam birliği vardır. Ancak ‘hidayet’ dalaletten Allah’ın yoluna rehberlik etmek, irşad ise hidayette olan birine olgunluk (tekamül) yolunu göstermektir. (Tâhâ, 10. Kasas, 33. Kehf, 66) (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 287.)