ق و م

Kur'an'da geçiş sayısı: 660

Türkçe türevleri: Kâim, kavim, kıvam, kıyam, kıymet, kâmet, kayme, makam, kaymakam, kayyum, ikamet, mukim, takvim, istikamet, kıyamet, mukavemet

Kur'an'daki anlamları: Kalkmak, kalakalmak, donakalmak, kalmak,  azetmek, karar vermek, niyetlenmek, başlamak, vuku bulmak, tahakkuk etmek, yürütmek, kaim kılmak, riayet etmek, (yerine geçmek) bakmak, himaye etmek, üzerine düşmek, ayakta durmak, dikilmek, (namaza) durmak, ikamet etmek, yerleşmek, dosdoğru kılmak, gözetmek, hakkını vermek, dosdoğru olmak, kalkan, namazı dosdoğru kılan, gözleyici, gözeteci, riayet edici.

Köke ait bilgiler:

Ayağa kalkmak, dikilmek, yükselmek, yukarı kalkmak anlamına gelen bu fiilin başlıca formları قَام’يَقُومُ قِيَامًا şeklindedir. Bu işi yapana فَهُو’قَائِمُ denir. Başka tarafından ayağa kaldırılan veya düzeltilen şeyler için de أَقَامَهُ غَيْرُهُ ifâdesi kullanılmaktadır. Ayrıca bu formun bir yerde oturmak, ikâmet etmek anlamında kullanıldığı da أَقَام’بِالْمَكَانِ إِقَامَةً deyiminden anlaşılmaktadır. قِيَام ve قِوَام : Sözcükleri ise, bir şeyin kendisiyle ayakta durduğu, sabitleştiği, sağlamlaştığı sütun ve dayanak gibi şeylere işaret eder. Temel olarak kurulmak, sabitleşmek ve yerleşme demek olan قَام’كَذَا، وثَبَتَ، ورَكَزَ ifâdeleri aynı anlama gelir. مَقَامise, hem mastar, hem kıyam yapılan yerin ismi, hem kıyamın zamanı için kullanılır: Kıyam etmek/ayağa kalkmak, ayakta durulan yer, ayakta durulan zaman. Kimileri ise, مَقَامَة kelimesi, جَمَاعَة topluluk manasına gelir, derler. اِسْتِقَامَة ise, düz bir çizgi üzerinde olan yola denmektedir. Kâfirlere yönelik ültimatomunda Yüce Allah:

فَاِنْ تَابُوا وَاَقَامُوا الصَّلٰوةَ

Eğer tövbe ederler, namazı kılarlarlarsa (9/Tevbe 11) buyurmasının yorumunda ise, denmiştir ki: Bu, namazın sadece edasıyla değil, onun varlığını kabul ederek ikame ederlerse, demektir. Bazen, devamlılığı ifâde etmek için, إِقَامَة sözcüğü kullanılır. قَوْم kelimesi ise, asıl itibariyle, kadınlar olmaksızın, erkekler topluluğu demektir. Kur’ân-ı Kerim’de geçen قَوْم sözcüğünde ise, erkek ve kadınlar birlikte kastedilmiştir. Gerçek anlamı ise, erkekler içindir. Zira sözcükte baskın olan unsur erkeklerdir. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

‘Kayyum’, Ayak üzerinde kalmak, kalkmak, düzelmek, bir işi yürütmek, mutedil olmak hak, zahir ve sabit olmak, bir işi denetlemek, başlamak anlamlarındaki “k-v-m kökünden türeyen ‘kâim’, Allah’ın (cc) sıfatı olarak her şeyi görüp gözeten ve koruyan demektir. (Fikret Karaman-İsmail Karagöz, Dini Kavramlar Sözlüğü, s.366) ‘Kayyûm’, kaim kelimesinin mübalağalı şeklidir. Allah’ın (cc) sıfatı olarak ‘Kayyûm’, zeval bulmayan devamlı kâim olan, başlangıcı bulunmayan. uykusu ve uyuklaması olmayan, yarattıklarını dilediği gibi yöneten, onların rızıklarını, ihtiyaçlarını ve korumalarını üstlenen demektir. (Fikret Karaman-İsmail Karagöz, Dini Kavramlar Sözlüğü s. 366.)

 

Müfessirlerin çoğuna göre Âl-i İmran suresinin 18. ayetinde Allah’ın birliğini vurgulayan kaim kelimesi, “her fiil ve buyruğunda adaleti ayakta tutup hikmeti gerçekleştiren” manasıyla Allah’ı nitelemektedir. Ra’d Suresi 33. ayette yer alan ve “ her canlının fiil ve davranışını sanki tepesinde duruyormuş gibi tespit edip canlının varlığını sürdüren” anlamına gelen kaim de tevhit ilkesini pekiştirmektedir. (Fatma Bayram,  En güzel  isimler  99 Esma Sonsuz Mana, s. 238.)

Kaim ismi insanlar içinde çeşitli anlamlarda kullanılmıştır. Çoğulu kıyam dır. ‘Kıyam’, bir çok anlamı olan bir kavramdır. Sözlükte, ayağa kalkmak, ayakta durmak, sabit olmak, bir şeyi gözetlemek gibi anlamlarına gelir. kavram olarak ‘Kıyam’ namazda ayakta durmaya denildiği gibi, haklı veya haksız bütün başkaldırılara (isyanlara), gece namazına, Allah’ın varlığının kendinden olmasına da denilmektedir. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 357.)

‘Kavim’, sözlükte “aynı soydan gelen, töre, dil ve kültürleri bir olan insan topluluğu” anlamına gelir. Aynı anda kavim (kavm) “ ırk, millet” manasında da kullanılır. (Recep Şentürk, “Kavim”, Türkiye Diyanet Vakfı  İslam Ansiklopedisi, s. 25:  68.)

Kur’an-ı Kerim’de kavim genellikle topluluk mânasında 383 yerde ve tekil olarak geçmektedir. Bu ayetlerde aklını kullanan, bilen, Allah’ seven ve Allah tarafından sevilen, düşünüp ibret alan, iyi ameller işleyen, iman eden, şükreden, söz dinleyen, adaletli davranan kavimler yanında bunların zıddı özelliklere sahip olanlardan da söz edilir. Kavim kendi mensuplarına bir sosyal kimlik kazandırır. Dil, din, tarih, töre, vatan, örf ve âdetler bu kimliğin unsurları arasında gösterilir. Kavmiyetçilik duygularının güçlü olduğu bir toplumda ortaya çıkan islam dini, kavim kimliğini dışlamamış, fakat bu kimliğe üstünlük atfedilmesinin  doğurabileceği sakıncalara karşı önlemler almış, sosyal ve  kültürel farklılıkların bir arada korunması için tedbirler önermiştir.  İlke olarak her kavim Allah katında eşittir. Köken itibariyle aynı anne babadan gelen insanlar çeşitli kavim ve kabîlelere ayrılmıştır. Allah katında gerçek üstünlük ölçüsü takvadır (Hucurat 49/13). (Recep Şentürk, “Kavim”, Türkiye Diyanet Vakfı  İslam Ansiklopedisi, s. 25: 68.)